Vlucht voor de kilte, gedreven door heimwee naar vroeger

BORGERHOUT, ALGECIRAS - Gedreven door heimwee trekken miljoenen mensen naar een vaderland dat ze zelf zijn ontvlucht maar nooit kunnen vergeten. De vakantietrek van de migranten is een waar avontuur : een tocht vol risico's, gevaren, onzekerheid, pannes, ongevallen en beroving. Tienduizenden Marokkanen uit ons land nemen deel aan deze volksverhuizing. Met hoog opgeladen, diep doorzakkende minibussen vormen ze onderweg konvooitjes die steun zoeken bij elkaar. Uiteindelijk komen ze met zijn allen terecht in een enorme sliert die van Noordwest-Europa afzakt naar het zuiden. In het Zuidspaanse Algeciras raken ze vast in een kluwen van tienduizenden migranten die in een verzengende hitte soms dagen lang wachten op een plaats op de veerboot.

De Spaanse overheid verwacht deze zomer bij de twee miljoen mensen van Noordafrikaanse afkomst die de Straat van Gibraltar zullen oversteken. Dit jaar valt het hoogtepunt van de exodus later dan gewoonlijk, omdat velen hun vertrek uitstelden tot na het opheffen van de verkeersblokkades in Frankrijk. Een staking bij een van de vier ferrymaatschappijen doet de toestand helemaal uit de hand lopen.

De trek der migranten is een jaarlijkst terugkerend ritueel, maar de afgelopen dagen neemt hij dramatische afmetingen aan - met 35.000 mensen die tot 48 uur geblokkeerd zitten op parkings, noodparkings en toegangswegen in en rond Algeciras. De Spaanse brandweer moet water bedelen, openbare toiletten en wasgelegenheden zijn er niet, of zijn er onvoldoende of zijn buiten werking.

Kinderen, pasgeborenen, zieken en ouderen mensen moeten van vijftig km buiten Algeciras aanschuiven in temperaturen die oplopen tot 42 graden. Vorig jaar nog bezweken wachtenden van de hitte. De afgelopen week ontstonden er rellen en moest de Guardia Civil chargeren met wapenstok en riot gun.


Mysterieus

Een mysterieuze kracht drijft de bijna 150.000 Marokkanen van bij ons naar een land dat velen van hen niet meer kennen, maar waarmee ze toch hartstochtelijk verbonden blijven.

Ze zijn vreemden in twee werelden: in BelgiŽ worden ze gemarginalizeerd en soms afgewezen, maar ook in hun land van oorsprong worden ze bekeken als buitenlanders. Hun familie in Marokko noemt hen de "Belgen": als rijke nonkels zijn ze welkom met hun geschenkjes, maar toch zijn ze al half opgegaan in een anderen kultuur - of leven zij op een andere planeet? En op de parkings van de autoweg waar ze eten, slapen , rusten of nieuwe vriendschappen sluiten, is men hen leiver kwijt dan rijk. Opschriften in het Arabisch melden dat de toiletten "defekt" zijn, of althans gesloten blijven. Ze zijn vreemden in twee werelden, en vreemden onderweg.

Ontworteld in hun thuisland en zonder wortels in hun gastland, zijn deze Marokkanen als noodlotsfiguren uit de romans van Tahar ben Jelloun: ze weten wat ze ontvluchten maar kunnen niet zeggen wat ze zoeken.


Steinbeck

De trek van de migranten is als een epos van John Steinbeck: een sage met de onvermijdelijkheid van een klassieke tragedie. Een halve eeuw na het verschijnen van De druiven der Gramschap lijkt de kilte van Noordwest-Europa een hedendaagse versie van de "dustbowl" in Oklahoma. De vlucht van de Marokkanen voor de kilte in de Europese harten, is als de vlucht van de Amerikanen voor de droogte in de jaren dertig.

Voor de Okies van Steinbeck was CalifornŽ het land van hoop maar ook van illuzies, en nooit verdween hun heimwee naar de stofferige en verzengende prairie. Is het vandaag anders? De afstand van Tulsa, Oklahoma naar Los Angeles, CaliforniŽ is 2.322 km, evenveel als van Borgerhout naar de veerboot van Algeciras. En de trek vormt eenzelfde avontuur van een epische dimensie...

De terugkeer naar het vergeten thuisland is vol gevaren, risico's en geruchten. Onder elkaar vertellen de Marokkanen over berovingen door autowegbandieten die zich verkleden als gendarmes. Over eenzame reizigers bij wie 's nachts de autoruiten worden ingeslagen en die in hun slaap worden bedwelmd met gaspistolen.

Ze vertellen over het racisme van de Spaanse politie, over geldinzamelingen voor berooiden, over het op sleeptouw nemen van defekte autowrakken, over hun twijfels over het onthaal in Marokko zelf, over hun onzekerheid rond de overtocht.


De weg

Sommigen kennen de weg niet, en volgen letterlijk op de bumper van een voorligger om tot bij de veerboot in Algeciras te raken. Anderen slagen er maar met de grootste moeite in wegwijzers met niet-Arabische opschriften te ontcijferen.

Twee dagen en twee nachten volgden we een gezin van Marokkaanse Belgen uit Borgerhout, op deze 2.345 km lange tocht naar het Zuiden van Spanje. Dit verslag wil beslist geen verheerlijking zijn van mijn vriend-de-gastarbeider. Het werd wel een verrijkende kennismaking met een stuk van wat onze eigen, onbekende wereld is geworden.

"Niets is zo verrijkend als reizen", schreef Montesqieu. "Men wordt verplicht de vooroordelen af te leggen van zijn eigen land. En het laatste wat men wil is de vooroordelen over te nemen van de vreemdelingen."


Mon Vanderostyne
Borgerhout, Algeciras
27 juli 1992